Sáng thứ Hai tuần trước, cô đang nhâm nhi tách cà phê sữa thì điện thoại rung lên một tin nhắn Messenger: “Cô ơi, em với bạn định chơi Tứ Sắc cuối tuần mà không biết khác gì Tổ Tôm ạ. Cô chỉ em với ạ!” Cô cười thầm – cháu Minh Anh lớp 11A3 năm nào giờ đã lên đại học, mà vẫn nhớ hỏi cô những chuyện như thế này. Thực ra câu hỏi của cháu cũng rất phổ biến, vì cả hai món bài này đều dùng bộ bài Tây 52 lá, đều có yếu tố “xếp bộ”, nhưng cách chơi lại khác một trời một vực. Tứ Sắc – cái tên nghe có vẻ cầu kỳ ấy – thực chất là trò chơi bài đơn giản, vui vẻ, phù hợp để các bạn trẻ chơi cùng bạn bè những buổi tụ họp cuối tuần.
Vậy nên hôm nay, thay vì trả lời riêng cháu Minh Anh, cô viết luôn bài này để các bạn, các cháu nào chưa biết có thể nắm được luật chơi cơ bản nhất của Tứ Sắc nhé.
Bộ bài Tứ Sắc là gì và có gì đặc biệt?
Tứ Sắc, như tên gọi, là bộ bài có bốn màu sắc. Khác với bài tây hay bài tú lơ khơ chỉ hai màu đỏ đen, Tứ Sắc có đủ xanh lá, đỏ, trắng và vàng — tượng trưng cho bốn mùa xuân hạ thu đông, hoặc theo lối giải văn hóa dân gian là tứ thời trong năm. Bộ bài gồm tổng cộng 112 lá, vì mỗi con bài từ số một đến hai mươi tám lại có bốn lá giống hệt nhau, chỉ khác màu mà thôi. Ngày xưa cô thấy ông nội chơi, người ta dùng bài in gỗ hoặc bìa cứng dày cộm, giờ thì có loại bìa láng bóng đẹp mắt lắm.
Điều đặc biệt là các con bài không chỉ có số, mà còn có hình người, ngựa, xe, thuyền… vẽ cách điệu theo lối dân gian Việt Nam. Mỗi con bài mang một tên riêng: có Nhất trắng, Nhị đỏ, cho đến Nhi thập bát (hai mươi tám). Các cháu nhìn vào là thấy ngay nét vẽ giản dị mộc mạc, không cầu kỳ như bài Tây nhưng vẫn đủ màu sắc làm say lòng người xem.
Luật chơi cơ bản của Tứ Sắc miền Nam
Tứ Sắc có nhiều biến thể tùy vùng miền, nhưng cô xin kể theo lối chơi phổ biến ở miền Nam mà cô được các cháu học sinh cũ dạy lại. Thời cô còn dạy học ở Hà Nội, ít khi thấy ai chơi Tứ Sắc kiểu này, nhưng khi về thăm các cháu ở Sài Gòn, cô mới thấy trò này sống động đến thế.
Luật cơ bản như sau: bốn người chơi, mỗi người được chia hai mươi lá bài. Người chia xong, mỗi lượt người chơi sẽ bốc một lá từ đống bài úp giữa bàn, sau đó đánh ra một lá không cần. Mục tiêu là xếp được bộ bài gọi là “bốn đồng phối” — tức là có đủ bốn bộ, mỗi bộ ba lá giống số hoặc liên tiếp cùng màu, cộng thêm một đôi (hai lá giống hệt). Khi xếp đủ, người chơi gọi “Ù!” và ván bài kết thúc.
Nghe có vẻ phức tạp, nhưng thực ra khi chơi vài ván là các cháu sẽ quen ngay. Cô hay nói với học trò: học văn cũng vậy, đọc lý thuyết hoài không bằng làm vài bài tập thực hành cho thuộc tay.
Cách chia bài và bắt đầu ván chơi
Trước khi chia bài, bốn người ngồi quây tròn bàn, mỗi người một hướng Đông Tây Nam Bắc. Người chia bài được chọn bằng cách xúc xắc hoặc rút thăm. Ngày xưa cô thấy ba má dùng hai hạt súc sắc, ai ra mắt lớn nhất thì được quyền chia trước.
Người chia sẽ xào trộn 112 lá bài, rồi chia theo chiều kim đồng hồ, mỗi người hai mươi lá. Lá thừa để úp giữa bàn làm “núi bài”. Sau khi chia xong, mọi người cầm bài lên, sắp xếp theo thứ tự từ nhỏ đến lớn hoặc theo màu cho dễ nhìn. Cô thường sắp theo màu, vì mắt cô yếu rồi, nhìn màu sắc còn dễ hơn đếm số.
- Người ngồi bên phải người chia sẽ đánh lá đầu tiên
- Mỗi lượt: bốc một lá từ núi bài hoặc lá vừa đánh của người trước, rồi đánh bớt một lá ra giữa bàn
- Cứ như vậy luân phiên cho đến khi có người Ù
Các bộ bài cần xếp để Ù
Đây là phần quan trọng nhất mà các cháu cần nắm vững. Để Ù, tay bài của các cháu phải có đủ hai mươi lá xếp thành bốn bộ ba lá cộng một đôi. Có hai loại bộ ba mà các cháu cần biết:
Bộ “cùng số” (còn gọi là Khắc): ba lá có cùng số nhưng khác màu. Ví dụ: ba lá số năm — một lá đỏ, một lá xanh, một lá trắng. Hoặc ba lá số mười hai — đủ ba màu bất kỳ. Kiểu bộ này dễ nhớ vì chỉ cần nhìn số giống nhau là được.
Bộ “liên tiếp cùng màu” (còn gọi là Chi): ba lá liên tiếp nhau và cùng một màu. Chẳng hạn: ba lá xanh số sáu, bảy, tám. Hoặc ba lá đỏ số mười, mười một, mười hai. Bộ này hơi khó hơn vì phải vừa đúng thứ tự vừa đúng màu.
Cuối cùng, các cháu cần một đôi (hai lá giống hệt nhau cả số lẫn màu) để hoàn thành tay bài. Thầy giáo dạy Văn của cô ngày xưa từng nói: “Văn chương cần khởi – thừa – chuyển – hợp, chơi bài cũng vậy, phải có đầu có đuôi mới tròn.” Đôi bài ấy chính là cái “hợp” để kết thúc ván chơi.
Chiến thuật chơi cho người mới bắt đầu
Khi mới làm quen với Tứ Sắc, các cháu đừng vội nghĩ đến việc thắng liền, mà hãy tập quan sát và nhớ bài. Cô có vài mẹo nhỏ muốn chia sẻ:
- Nhớ bài người khác đánh: nếu thấy ai đó đánh nhiều lá cùng một dãy số, có thể họ không cần dãy đó nữa. Các cháu tránh đánh những lá có thể giúp họ Ù.
- Giữ lá linh hoạt: lá nào vừa ghép được bộ cùng số, vừa ghép được bộ liên tiếp thì nên giữ lại, chờ xem bài về theo hướng nào thuận lợi hơn.
- Đánh bớt lá “cô đơn”: những lá không ghép được với lá nào khác thì đánh đi sớm, đừng ôm hoài làm chi.
- Kiên nhẫn: có ván các cháu bốc hoài không được bài tốt, đừng nản. “Không thầy đố mày làm nên” — học chơi cũng cần thời gian mà.
Thời ấy cô hay ngồi xem ba má chơi, cô để ý ba cô rất giỏi đọc ý đối phương qua cách họ đánh bài. Đó là kỹ năng chỉ có thể rèn luyện qua nhiều ván chơi, không có sách vở nào dạy được hết.
Một vài lưu ý khi chơi Tứ Sắc trong gia đình
Tứ Sắc vốn là trò chơi vui chơi ngày Tết, sum họp gia đình. Cô thấy nhiều nhà bây giờ chơi để rèn trí nhớ cho ông bà cao tuổi, hoặc để các thế hệ trong nhà có dịp trò chuyện, gắn kết thêm. Cô khuyên các cháu nên:
- Chơi không cược tiền hoặc chỉ cược biểu tượng (kẹo, trái cây…) để giữ không khí vui vẻ, tránh căng thẳng.
- Kiên nhẫn hướng dẫn người lớn tuổi hoặc trẻ em trong nhà — họ có thể chậm hơn, nhưng niềm vui chơi chung mới là điều đáng quý.
- Tôn trọng luật chơi đã thống nhất, đừng tranh cãi khi thua.
Thuở nhỏ cô thấy ông bà chơi bài, không bao giờ thấy họ cãi nhau hay bỏ giận. Người thua cười, người thắng cũng cười, rồi xào bài ván tiếp. “Thua thì gừng cay, thắng thì mật ngọt” — nhưng đều là hương vị của một mâm cỗ chung, của một gia đình.
Cô biết thời đại bây giờ các cháu bận rộn, công nghệ phát triển, có nhiều trò chơi hiện đại hơn. Nhưng những trò chơi dân gian như Tứ Sắc vẫn mang giá trị riêng — đó là không gian để mọi người ngồi lại bên nhau, nhìn vào mắt nhau, cười nói và chia sẻ. Cô rất vui khi các cháu còn quan tâm tìm hiểu về Tứ Sắc, về những trò chơi mà ông bà cha mẹ từng yêu thích. Nếu các cháu có kỷ niệm gì đẹp về Tứ Sắc, hoặc muốn hỏi thêm điều gì, cứ thoải mái chia sẻ với cô nhé. Chúc các cháu những buổi chiều sum họp ấm áp, tiếng cười giòn tan bên mâm bài đầy màu sắc.