Tuần trước có cháu Minh Anh ở phố Hàng Bông nhắn tin hỏi cô, cháu bảo đang ngồi chơi Chắn với mấy người bạn thân, ván bài đang gay cấn mà cứ ù ù hoài không biết cụ bảo cước bao nhiêu, ngồi tính mãi không ra. Cô đọc tin nhắn mà thấy thương, nghĩ lại những lần đầu tiên cô cầm bài Chắn cũng loay hoay như vậy – nhìn bộ bài đẹp đẽ mà lúng túng không biết mình được bao nhiêu điểm, phải nhờ các anh các chị bên cạnh chỉ. Thế là cô quyết định viết bài này, coi như một tờ bảng cước nhỏ xinh mà các cháu có thể cất vào túi, lúc cần thì lấy ra đối chiếu.
Dưới đây cô sẽ hướng dẫn từng loại bài, từng cách tính điểm trong Chắn thật rõ ràng, để các cháu khỏi phải ngượng ngùng hỏi han giữa ván bài nữa nhé.
Bảng cước chuẩn — nền tảng để tính điểm
Trước hết, các cháu cần nhớ rằng trong Chắn, điểm không tính theo số quân bài mà tính theo “kiểu ù”. Ngày xưa ông ngoại cô hay nói: “Chơi Chắn mà không biết bảng cước thì như đi chợ không biết giá”. Bảng cước chính là cái thước đo, giúp các bạn biết mình thắng bao nhiêu, thua bao nhiêu khi ván bài kết thúc.
Theo quy ước phổ biến nhất mà cô từng thấy ở các gia đình Hà Nội, bảng cước chuẩn được tính theo đơn vị “dịch” (có nơi gọi là “điểm” hoặc “ván”). Cụ thể như sau:
- Ù xuông: 1 dịch — kiểu ù đơn giản nhất, chỉ cần hạ hết bài là được.
- Ù thông: 4 dịch — đòi hỏi phải có ít nhất một bộ Chi hoặc giữ được điều kiện “thông” khi hạ bài.
- Ù kính tứ chi: 6 dịch — bốn bộ Chi đủ, rất hiếm, nhưng khi ăn được thì ngọt lắm.
- Ù bạch thủ: 8 dịch — không ăn quân nào từ bàn, toàn bài tự nhiên trên tay.
Các số này không phải ai quy định chung, mà là thoả thuận giữa những người chơi. Nhưng theo kinh nghiệm cô thấy, hầu hết gia đình ở Bắc Bộ đều theo bảng cước này, có khi chỉ khác nhau chút ít ở cách nhân đôi khi có “phạt” hay “ăn hết”.
Cách quy đổi dịch ra tiền hoặc điểm ghi sổ
Thời cô còn nhỏ, các bác trong nhà không chơi tiền thật mà chơi bằng hạt bầu khô, ai thua phải rửa bát hoặc quét nhà. Bây giờ khi chơi với bạn bè, cô thường quy ước mỗi dịch bằng một con số tượng trưng — có thể là một nghìn, năm nghìn, hoặc chỉ đơn giản ghi điểm vào sổ để cuối tháng người thua nhất phải mua bánh chưng mời cả hội.
Ví dụ nếu các bạn thoả thuận 1 dịch = 5.000 đồng (chỉ là số liệu minh họa nhé, cô khuyên nên chơi vui là chính), thì:
- Ù xuông: 1 × 5.000 = 5.000 đồng
- Ù thông: 4 × 5.000 = 20.000 đồng
- Ù kính tứ chi: 6 × 5.000 = 30.000 đồng
- Ù bạch thủ: 8 × 5.000 = 40.000 đồng
Người ù sẽ nhận điểm dương, hai người còn lại chịu điểm âm tương ứng. Nếu chơi ba người, thông thường người ù ăn điểm từ cả hai người kia, hoặc chia theo tỉ lệ tuỳ bàn — điều này cô sẽ nói kỹ hơn ở phần sau.
Công thức tính điểm giữa ba người chơi
Chắn thường chơi ba người, nên cách phân chia điểm cũng có nét riêng. Cô nhớ hồi xưa, thầy giáo dạy Toán bên cạnh lớp cô rất thích chơi Chắn giờ ra chơi, thầy hay nói: “Tính điểm Chắn là bài toán cân bằng — tổng điểm ba người luôn bằng không”. Nghĩa là người này được cộng bao nhiêu thì tổng của hai người kia phải trừ đúng bấy nhiêu.
Khi có một người ù, hai cách tính phổ biến nhất mà cô thấy là:
- Chia đều: Người ù nhận điểm dương bằng tổng số dịch nhân hai. Hai người còn lại mỗi người chịu một nửa. Ví dụ ù thông (4 dịch): người ù +8, mỗi người thua -4.
- Tính riêng: Người ù nhận điểm từng người một. Nếu người A còn nhiều bài hơn người B, người A có thể chịu phạt nhiều hơn. Cách này phức tạp hơn nhưng công bằng hơn khi ai bắt bài kém thì chịu trách nhiệm nhiều hơn.
Trong gia đình cô, mọi người thường chơi theo cách thứ nhất — đơn giản, dễ tính, không ai phải ngồi đếm từng quân bài còn lại. Nhưng nếu các bạn muốn tăng tính cạnh tranh, cách thứ hai cũng rất hay, khuyến khích mọi người chơi cẩn thận hơn.
Các trường hợp đặc biệt và cách nhân điểm
Chơi Chắn lâu rồi, các cháu sẽ gặp những tình huống khiến điểm số tăng vọt — vừa vui vừa hồi hộp. Cô nhớ có lần chơi Tết, bác ba cô ù bạch thủ đúng ván mọi người vừa thoả thuận “nhân đôi nếu ai đó ù trước lượt thứ ba”. Kết quả bác ăn luôn 16 dịch, vui như Tết đến sớm!
Một số quy ước nhân điểm mà cô hay thấy:
- Ù sớm (trước vòng thứ X): Nhân đôi số dịch. Tuỳ bàn quy định vòng thứ mấy.
- Ù liên tiếp (cùng một người ù nhiều ván liền): Có nơi cộng thêm 1-2 dịch “tiền thưởng”.
- Bắt được quân “rác” nhiều: Một số bàn phạt người để lộ nhiều quân không ghép được, mỗi quân trừ thêm nửa dịch.
- Ăn hết (hai người còn lại không ù được suốt cả buổi): Nhân ba hoặc thưởng thêm một số dịch cố định.
Tất cả những quy tắc này đều cần thoả thuận trước khi bắt đầu chơi. Cô thường khuyên các bạn nên ghi ra giấy, dán lên tường hoặc bàn chơi, để tránh tranh cãi — “lời nói chẳng bằng giấy trắng mực đen” mà.
Cách ghi sổ và thanh toán cuối buổi
Ngày xưa, bà nội cô có một quyển sổ nhỏ bìa da, mỗi trang ghi tên ba người chơi, mỗi ván một dòng. Cuối buổi, bà cộng tổng rồi dùng bút đỏ khoanh tròn người thắng nhiều nhất. Cô thấy cách này rất hay — vừa minh bạch, vừa lưu lại kỷ niệm.
Các bạn có thể lập bảng đơn giản như sau (ví dụ ba người A, B, C):
| Ván | Người ù | Kiểu ù | Dịch | A | B | C |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | A | Thông | 4 | +8 | -4 | -4 |
| 2 | C | Xuông | 1 | -1 | -1 | +2 |
| 3 | B | Kính tứ chi | 6 | -6 | +12 | -6 |
| Tổng | +1 | +7 | -8 |
Cuối buổi, cộng từng cột: người dương nhiều nhất thắng, người âm nhiều nhất thua. Nếu chơi bằng tiền tượng trưng, nhân tổng điểm với giá trị mỗi dịch là ra số tiền thanh toán. Nếu chơi bằng điểm danh dự, cứ để đấy tích luỹ, cuối tháng hoặc cuối năm tính tổng một lần — ai thua nhất phải “chịu phạt” theo cách vui vẻ, ví dụ nấu một mâm cơm mời cả hội.
Lời khuyên từ kinh nghiệm chơi lâu năm
Chơi Chắn đã lâu, cô thấy điều quan trọng nhất không phải thắng thua mà là giữ được không khí vui vẻ, gắn kết. Có hôm cô thua liền năm ván, nhưng được nghe các bạn kể chuyện ngày xưa, cười đùa rôm rả, thì cảm giác thua cũng nhẹ nhõm lạ kỳ. Như câu ca dao xưa: “Của không đáng tiếc, tiếc mất tình thân”.
Khi tính điểm, cô khuyên các cháu nên:
- Thoả thuận rõ ràng trước: Bảng cước, cách nhân điểm, cách thanh toán — tất cả phải nói trước, ghi ra giấy nếu cần.
- Ghi chép cẩn thận: Mỗi ván một dòng, tránh nhầm lẫn hay tranh cãi sau này.
- Không chơi quá giới hạn: Nếu chơi có ставка tượng trưng, hãy đặt mức mọi người thoải mái, không ảnh hưởng đến sinh hoạt gia đình.
- Tôn trọng luật chơi: Dù là bạn bè hay gia đình, một khi đã thoả thuận thì giữ chữ tín, đừng vì thắng thua mà mất lòng nhau.
Cô cũng thấy nhiều bạn trẻ bây giờ dùng app hoặc bảng Excel để tính điểm — tiện lợi và chính xác. Nhưng đôi khi ngồi ghi tay, nét chữ nguệch ngoạc trên giấy nháp, cũng là một thú vui riêng, gợi nhớ những ngày Tết xưa.
Chơi Chắn không chỉ là chơi bài, mà còn là cách để các thế hệ trong gia đình ngồi lại bên nhau, chia sẻ câu chuyện, giữ gìn truyền thống. Cô rất vui khi thấy các cháu còn quan tâm đến những trò chơi dân gian này, chứ không phải ai cũng nhớ hoặc biết quý những gì ông bà cha mẹ để lại. Nếu các bạn có kỷ niệm nào đẹp về Chắn, hoặc có cách tính điểm đặc biệt trong gia đình mình, cô rất mong được nghe chia sẻ. Hẹn gặp lại các cháu trong những bài viết sau — chúc mọi người chơi vui, chơi đẹp, và luôn giữ được tình thân trong mỗi ván bài nhé!