Lịch sử Tứ Sắc: từ bài cờ bốn màu Hoa Nam đến chiếu bài miền Nam

Hồi còn đứng lớp, có học trò hỏi cô Tứ Sắc từ đâu ra, cô chỉ trả lời được mấy câu nghe truyền miệng. Lần này ngồi viết, cô quyết tra cho kỹ. Và cô phải thú thật: nhiều chuyện người ta hay kể về Tứ Sắc, kể cả bản cũ của chính bài này, cô không tìm được nguồn nào đáng tin. Nên bài này cô chỉ giữ những gì có tài liệu; chỗ nào chưa rõ, cô nói là chưa rõ.

Bài viết bởi Nguyễn Thị Hương. Cập nhật 09/2026.

Nguồn gốc: bài cờ bốn màu của miền Nam Trung Hoa

Tứ Sắc là cách người Việt gọi thứ bài mà người Hoa gọi là tứ sắc bài (四色牌), tức bài bốn màu. Trang pagat.com, nơi chuyên ghi chép luật bài các nước, viết rằng Tứ Sắc ở Việt Nam về cơ bản là cùng một trò với bài bốn màu của Trung Hoa. Mỗi lá in tên một quân cờ tướng: Tướng, Sĩ, Tượng, Xe, Pháo, Mã, Tốt. Mỗi quân có bốn màu, mỗi màu bốn lá, cả bộ 112 lá.

Bộ bài này không cổ như nhiều người tưởng. Wikipedia tiếng Anh (mục Four color cards) ghi bộ bài ra đời vào thế kỷ 19. Wikipedia tiếng Trung dẫn ghi chép sớm nhất có ghi năm: năm 1875, tuần phủ Phúc Kiến Vương Khải Thái tả trong một bài thơ về Đài Loan một thứ đồ chơi bài giống cờ tướng ông thấy ở sòng bạc. Nhà nghiên cứu Stewart Culin năm 1895 thì ghi rằng loại bài cờ này thấy chủ yếu ở các tỉnh phía nam và đông nam Trung Hoa, nhất là Phúc Kiến và Quảng Đông.

Từ đó, bài bốn màu theo chân người Hoa đi khắp Đông Nam Á. Trang World of Playing Cards còn giữ những bộ in ở Turnhout (Bỉ) khoảng năm 1900 để xuất sang Malaysia, Việt Nam, Indonesia. Tức là khoảng đầu thế kỷ 20, Việt Nam đã nằm trong số nơi dùng bộ bài này.

Tứ Sắc ở Việt Nam: phổ biến từ Huế trở vào

Tứ Sắc vào nước mình năm nào, qua đường nào, cô chưa tìm được tài liệu nào nói chắc. Cái có ghi lại là nơi người ta chơi nhiều. Một bản hướng dẫn luật Tứ Sắc lưu trên mạng (tác giả ký PV Thịnh) viết: “Tứ Sắc là một trò chơi rất phổ biến ở Việt Nam, nhất là ở các địa phương từ cố đô Huế trở vào.” Wikipedia tiếng Việt cũng ghi người Huế dùng bộ bài Tứ Sắc để chơi một kiểu riêng ba người, gọi là bài xệp.

Ngoài Bắc thì khác. Người Bắc có chiếu bài riêng: Chắn, Tổ Tôm với bộ bài 120 lá, và Tam Cúc 32 lá. Cô lớn lên ở Hà Nội, quanh chiếu Tam Cúc, Tổ Tôm; Tứ Sắc là thứ cô tìm hiểu sau này qua sách vở.

Mấy chuyện hay được kể nhưng không có nguồn

“Tứ Sắc chính là Mạt Điếu đời Minh.” Không đúng. Mạt Điếu (馬弔) là bài đời Minh, 40 lá, chia bốn hàng tiền (tiền, xâu, vạn, mười vạn), đánh kiểu lá lớn ăn lá nhỏ. Nó không in quân cờ, và không phải Tứ Sắc.
“Tứ Sắc còn gọi là Mạt Tướng, hay bài Mạt Chược.” Cô không thấy tài liệu nào gọi vậy. Mạt chược là trò khác hẳn, chơi bằng quân bài, ra đời khoảng giữa thế kỷ 19.
“Quan lại nhà Lê chơi Tứ Sắc ở Thăng Long, Phố Hiến, rồi người Bắc mang vào Nam thời chúa Nguyễn.” Không có nguồn nào, và vênh cả niên đại: bộ bài có ghi chép sớm nhất năm 1875, không thể có mặt trên chiếu bài thời Lê hay thời mở cõi thế kỷ 17–18.
“Tứ Sắc là tiền thân của Tam Cúc, Tổ Tôm.” Có trang ghi vậy nhưng không dẫn nguồn. Bài Tổ Tôm chia theo hàng văn, vạn, sách chứ không theo quân cờ, nên cô không tin điều này.

Vì sao lại là bốn màu?

Câu hỏi mà nhiều người vẫn thắc mắc: tại sao lại gọi là Tứ Sắc và bốn màu đó tượng trưng cho điều gì? Cô nhớ hồi còn đứng lớp, có học trò tò mò hỏi, cô đã dành cả tiết sinh hoạt lớp để kể về điều này.

Có người gán bốn màu đỏ, xanh, vàng, trắng với bốn mùa, bốn phương, hay ngũ hành. Nghe thì hay, nhưng cô chưa thấy tài liệu nào cho biết người làm bài có ý ấy, nên các cháu coi đó là cách nhớ cho vui thôi. Điều chắc chắn là bộ bài có bảy quân của cờ tướng, mỗi quân bốn màu, mỗi màu bốn lá: 7 × 4 × 4 = 112 lá.

Về mặt chơi, bốn màu giúp phân biệt các lá cùng quân, để người chơi dễ nhận ra và xếp bài thành lệnh.

Ý nghĩa văn hóa và giá trị truyền thống

Đối với cô, Tứ Sắc không đơn thuần là một bộ bài để vui chơi. Nó là biểu tượng của sự gắn kết gia đình, của những buổi sum họp đầm ấm ngày Tết. Ngày xưa, ông bà cô thường dạy: “Chơi bài phải biết nhường nhịn, biết vui với người thắng, an ủi người thua.” Đó là bài học về nhân cách, về cách ứng xử trong cộng đồng.

Trong xã hội hiện đại, khi mà các trò chơi điện tử, game online ngày càng phát triển, những trò chơi truyền thống như Tứ Sắc dần bị lãng quên. Tuy nhiên, cô vẫn thấy không ít gia đình giữ gìn truyền thống này, dạy con cháu cách chơi, giải thích ý nghĩa từng lá bài. Đó là cách để thế hệ trẻ hiểu thêm về nguồn cội, về lịch sử văn hóa dân tộc mình.

Cô cũng biết rằng, ngày nay nhiều bạn trẻ tiếp cận Tứ Sắc qua các ứng dụng trực tuyến, qua các câu lạc bộ văn hóa. Điều đó không hẳn là xấu, miễn sao các cháu vẫn giữ được tinh thần vui chơi lành mạnh, không sa vào cờ bạc, cá cược. Chơi để giao lưu, để học hỏi, để giữ gìn truyền thống — đó mới là điều quý giá nhất.

Những câu chuyện nhỏ quanh bộ bài Tứ Sắc

Nhà cô ngoài Bắc thì Tết nào cũng là chiếu Tam Cúc: ông bà, cha mẹ, cô và các cháu ngồi quanh, tiếng cười nói, tiếng bài lật, tiếng trà rót. Cô kể chuyện ấy ở đây vì cái cảm giác ấy, người trong Nam có với Tứ Sắc cũng y như vậy; chỉ khác bộ bài.

Có người hỏi cô, tại sao không chơi các trò hiện đại hơn? Cô chỉ mím cười. Bởi với cô, giá trị của mấy bộ bài cũ như Tứ Sắc hay Tam Cúc không nằm ở việc ai thắng ai thua, mà nằm ở khoảnh khắc cả nhà quây quần, ở ánh mắt hiểu nhau không cần lời, ở nụ cười khi ông bà kể chuyện ngày xưa.

Thầy giáo dạy Văn của cô từng nói: “Văn hóa là dòng chảy, không bao giờ đứng yên. Nhưng muốn dòng chảy ấy không cạn, mỗi thế hệ phải biết giữ gìn và truyền lại.” Tứ Sắc chính là một dòng chảy như vậy — từ Phúc Kiến, Quảng Đông sang, từ Huế vào Nam, từ thế hệ này sang thế hệ khác, mang theo bao câu chuyện, bao ký ức.

Cô biết rằng, không phải ai cũng có dịp được ngồi bên chiếu bài cùng ông bà như cô. Nhưng nếu các bạn, các cháu còn nhớ, còn tò mò về trò chơi này, thì đó đã là một cách giữ gìn truyền thống rồi. Hãy hỏi ông bà, cha mẹ về những ký ức của họ với Tứ Sắc, hãy thử ngồi vào một ván bài dù chỉ một lần, để cảm nhận hơi ấm của văn hóa gia đình.

Cô xin cảm ơn các bạn đã kiên nhẫn đọc hết những dòng chia sẻ này. Nếu ai trong các cháu có những kỷ niệm đẹp với Tứ Sắc, hoặc biết thêm câu chuyện thú vị nào về bộ bài này, đừng ngại chia sẻ với cô nhé. Có lẽ đó cũng là cách để chúng ta cùng nhau gìn giữ một mảnh ghép nhỏ trong bức tranh văn hóa dân tộc. Chúc các bạn luôn vui vẻ, hạnh phúc bên gia đình, và hãy nhớ: chơi gì cũng được, miễn sao giữ được tình người và truyền thống tốt đẹp.

Nguồn tham khảo